Bazylika Najświętszej Marii Panny

Madonna Uśmiechnięta

data nadania tytułu 
bazyliki mniejszej 
13 lipca 2008 roku


Archidiecezja Gnieźnieńska

 width=

Pierwsza wzmianka o Inowrocławiu pochodzi z 1185 i określa miejscowość jako Novo Wladislaw. Nazwa została wybrana prawdopodobnie na cześć Władysława Hermana lub jako Nowy Włocławek, założony przez mieszkańców Włocławka uciekających przed powodzią i szukających nowego miejsca do osiedlenia się.
Bazylika jest najstarszym, a zarazem najwartościowszym z punktu widzenia historycznego i artystycznego zabytkiem Inowrocławia. Budowę rozpoczęto krótko po 1180 r. z inicjatywy księcia Leszka, wnuka Bolesława Krzywoustego, a ukończono na początku XIII w. Prezbiterium orientowano na wschód, bo tam wschodziło słońce, które swoim codziennym wynurzaniem się zza horyzontu przypominało zmartwychwstanie Jezusa. Światło i jasność we wszystkich religiach symbolizowały Boga i dobro. Dlatego też w południowej ścianie świątyni umieszczano główne wejście. Drzwi umieszczone w północnej ścianie kościoła służyły wyłącznie do wyprowadzania konduktów pogrzebowych. Nie wolno było tamtędy wchodzić.
Jest najstarszym, a zarazem najwartościowszym z punktu widzenia historycznego i artystycznego zabytkiem Inowrocławia. Budowę rozpoczęto krótko po 1180 r. z inicjatywy księcia Leszka, wnuka Bolesława Krzywoustego, a ukończono na początku XIII w. Jest to kościół w stylu romańskim, pochodzący z końca XII lub początku XIII wieku. Znaczna, jak na kościół jednonawowy, szerokość korpusu pozwala przypuszczać, że pierwotnie planowano podział wnętrza na trzy nawy, który nie został jednak zrealizowany. Budowla jest ważnym zabytkiem romańskiej techniki budowlanej, największą w środkowo-wschodniej Europie bazyliką redukowaną, o świetle nawy równej 12,40 m, gdy inne tego typu budowle rzadko miewają nawy dochodzące do 10 m szerokości.
Zabytek ten przyciąga przede wszystkim prymitywnymi płaskorzeźbami na zewnętrznych ścianach świątyni. Płaskorzeźbione i ryte na kamiennych ciosach głowy, krzyże i różne znaki magiczne rozsławiły inowrocławski zabytek w Polsce. Jest to unikalny w naszym kraju zespół rzeźb, w którym na język plastyki przetłumaczono ideologiczne pojęcie dobrego i uporządkowanego świata chrześcijańskiego, przeciwstawionego złemu i chaotycznemu światu demonów, czyhających na dusze ludzkie tuż za progiem kościoła. W XV wieku prezbiterium zostało przedłużone w kierunku wschodnim, a półkolista apsyda zastąpiona zamknięciem wielobocznym, opiętym przyporami. W końcu XVIII w. odbudowano częściowo zawaloną wieżę południową i ponownie przebudowano prezbiterium, zamykając je ścianą prostą. Zniszczony w pożarze 1834 roku, kościół znajdował się w stanie ruiny. W latach 1901-1902 został poddany rekonstrukcji z  inicjatywy księdza Antoniego Laubitza według projektu Juliusza Kothego, konserwatora zabytków prowincji poznańskiej. Oprócz usunięcia skutków pożaru odtworzono wtedy m.in. półkolistą apsydę. Kolejną restaurację, połączoną z dalszą reromanizacją, budowla przeszła w latach 50. XX w. W obecnej bryle kościoła najbardziej autentycznymi częściami są przyziemie wieży południowej i północny mur nawy. Kościół jest budowlą orientowaną, murowaną z granitowych ciosów, z partiami wież powyżej przyziemia zbudowanymi z cegły. Jego prostokątny, jednonawowy korpus, od strony wschodniej zamyka krótkie prostokątne prezbiterium zakończone półkolistą apsyda, a od strony zachodniej fasada z dwiema wieżami. Nawa przekryta jest płaskim drewnianym stropem. W kruchcie południowej, w przyziemiu wieży, zachowało się oryginalne sklepienie krzyżowe zbudowane z kamienia. Wśród wyposażenia najcenniejsza jest gotycka rzeźba Uśmiechniętej Madonny datowana na lata ok. 1370-1380, umieszczona w ołtarzu głównym.
W parku, od północnej strony kościoła zachowano kilka grobowców, aby nie zginęła pamięć o najstarszym, 8 wieków użytkowanym katolickim cmentarzu Inowrocławia. Tutaj znajduje się grobowiec rodzinny znanych działaczy polskich Lucjana i Stefana Grabskich. W pobliżu grobowców wpół zniwelowany kurhan, kryje zbiorową mogiłę konfederatów barskich, poległych 19 marca 1769 r. w największej na Kujawach bitwie pod Inowrocławiem.
13 lipca 2008 roku kościół został podniesiony do rangi Bazyliki Mniejszej.